Ligal Kuno

by: L-Boy

Mag-iisang buwan na rin simula nang aminin ko sa buong pamilya ang tungkol sa tunay kong pagkatao. Hindi naman nila 'ko itinakuwil. Oo, nanibago sila, nag-adjust. Ako din, medyo na-ilang na sa kanila. Pero matagal ko ring pinag-isipan nang mabuti ang tungkol sa pag-amin sa kanila kaya hindi na 'yon ang problema ko. Ang problema ko ngayon, ay 'yong paulit-ulit nilang pag-uudyok sa 'kin para baguhin ang sarili ko. Kung noon, wala silang imik tungkol sa hindi ko pagkakaroon ng nobya, ngayon wala nang linggong hindi natatapos na wala silang nirereto sa 'kin. Minsan na ring umabot sa puntong nagka-inisan na kami dahil prinangka ko talaga 'yong babaeng isinama nila sa isang planadong gimik. Maayos kong sinabi sa kanya na pakana lang lahat 'yon ng mga kapatid kong sira-ulo, bago ko inihingi ng dispensa ang ka-traydoran ng mga kumag. Nagalit siya, sila (mga kapatid ko), sa akin. Si Mama lang ang talagang religi ous sa amin. The rest, natatakot lang talaga sa sasabihin ng mga kamag-anak at ibang tao. Pero pare-pareho lang silang in denial. Kesyo phase lang daw ito, na dapat naman daw kasi dalas-dalasan ko ang pagpunta sa mga beerhouse, na walang bakla sa lahi namin at nakakahiya daw pag nagkataon, na hindi raw ako magiging masaya (siguradong-sigurado na talaga sila ah), etc. Bali pito kami. Ang Mama kong maka-luma, si Dad na maka-luma at may nakaka-lulang pride, 'yong lima kong kapatid, sina ate Christine, kuya Jake, kuya Miguel, ang pang limang si Andrei at ang bunsong si Alex, na mga maka-luma KUNO (simula noong umamin ako) may nakaka-lulang pride, at iba pa. Oo, marami pang iba. Hindi sila masasamang tao, pero hindi rin mabuti ang idinudulot ng pamumuwersa nila sa akin. Ako nga pala si Arnold. 19 years old. Gay. At ito ang kuwento ko. * * * Narinig ko ang katok ni Mama sa pinto. Pero alam ko naman na papasok din siya bago ko pa masabing "Tuloy" kaya hinayaan ko na lang. Nag-aayos ako ng sarili noong oras na 'yon. Napagkasunduan na kasi namin na magkikita kami sa SM Makati ni Ryan, ang buddy/partner/lover/boyfriend ko. Kung ano man ang "right term." Ewan ko ba. Pati tawag mo sa taong mahal mo, ginawa na ring basehan kung gaano ba ka-macho kumilos ang isang gay/bi, sa labas man o sa loob ng PLU circle. Nakaka-pikon. Pagkatapos na pagkatapos ng tatlong katok ni Mama ay bumukas na nga ang pinto. Napangiti na lang ako. "O, saan ang lakad mo, anak?" Inilapag niya ang mga bagong laba at bagong tuping mga damit ko sa kama at saka naupo. "Diyan lang po sa SM. Ako dapat ang maglalaba niyan ah." Tiga-Paranaque lang ako kaya hindi naman mahirap magpunta sa Makati. Hindi na ako nag-abala pang tignan si Mama nang sumagot ako. Nag-apply na 'ko ng deodorant at saka isinuot ang isang medium white T-shirt na nakasampay sa upuan. Hindi fitting pero hindi rin sobrang lose. Suot ko na ang maong at putting sneakers ko kaya't basang buhok ko na lang ang problema. "Ah, eh sino'ng kasama mo?" Alam ko ang tono niyang 'yon. At sa tingin ko alam ko na rin kung saan ang bagsak ang usapang ito. Hindi ko na piniling magsinungaling pa. "Si Ryan po." Katahimikan. Buntong hininga. Eto na. "Kailan mo ba talaga titigilan 'yan?" "'Ma, wala po kaming ginagawang masama." "Ikaw nga, tigil-tigilan mo 'ko ah." Tumataas na ang boses niya. At pinanatili ko namang mababa at may paggalang ang sa 'kin. "Hindi ko naman po siya dinadala dito 'di ba? Dahil nga sabi niyo, magmumukhang motel 'tong bahay." Nakakayamot isipin pero kabilang ang pamilya ko sa napakaraming tao na naniniwalang motel lang ang puwedeng puntahan ng dalawang lalaking magka-relasyon. Ang masama pa, isa sa pinaka-mabigat nilang dahilan kung bakit gusto nila akong magbago ay dahil sa pag-aakalang ako ang gumagastos sa lahat ng lakad namin ni Ryan. Desperadong bakla, ala-matrona, at walang pag-asang makahanap ng totoong pagmamahal sa mundong ginagalawan. "Hindi ako kuntento sa ganon. Sinasabi ko sa 'yo, ayus-ayusin mo 'yang buhay mo." At dali-dali siyang lumabas ng kuwarto at padabog na isinara ang pinto. Ang naka-tiklop na mga damit sa kama, tuluyan nang nakalimutan. * * * "Rough pa rin sa bahay ano," bulong ni Ryan. As usual, nakahalata na naman ang mokong. Nasa taxi na kami, papunta sa apartment niya sa Valenzuela. Nanood ng sine, kumain, nag-ikot at ngayon magpapahinga na. "Oo eh. Aalis na lang ako, nabulyawan pa 'ko ni Ermats," bulong ko din sa kanya. "Move in ka na sa apartment ko?" Tinignan ko siya nang naka-kunot ang nuo. "'To naman eh. Alam mo naman na hindi ganung kadali 'yon eh." "Wala naman akong sinabing madali lang eh." "Nag-aaral pa 'ko." "Third year ka na, 'di ba? Kaya kitang pagtapusin." Yes, third year na 'ko sa kursong Nursing sa University of Perptetual, Manila. Pambihira. Papano ko ba sasabihin sa kanya na natatakot ako'ng dumating 'yong araw na bigla na lang siyang mawalan ng interes sa 'kin, sakali ngang lumipat ako sa apartment niya at i-asa sa kanya ang daily allowance pati na tuition fee ko? Pusibleng mainis siya, mag-capitalize sa kakulangan ko ng tiwala sa relasyon namin. Pero sa totoo lang, hindi ko alam kung saan ako pupulutin pag nagka-ganon. Maliban na lang kung ipagpapatuloy pa rin niya ang pag-aaral sa 'kin, assuming na magka-hiwalay kami bago ako grumaduate at unlikely 'yon. "Basta." Nagbuntong-hininga si Ryan. Masyadong mahina para maging indication na naiinis na siya. Masyado namang malakas para maging sign ng dissapointment. Binibiro ako ng mahal ko. "Sige na nga po, basta let's enjoy each other na lang tonight." Inakbayan niya ako. "Heh, may choice ba 'ko?" Barahan na 'to. Hehe "Gagu ka ah." Mahinang tawanan. "Oy. Mamili nga kayo ng lugar." Kapuwa kami nagulat ni Ryan. Tinignan ko ang rear-view. Magka-salubong na ang kilay ng taxi driver habang naka-tingin sa amin. Ibinalik ko ang masama niyang tingin at sinabing, "Hindi ho namin ugali 'yong gumawa ng kabulastugan sa labas ng bahay." Tinignan ko ang hitsura namin ni Ryan; magkatabi, magka-dikit ang mga braso at medyo magkalapit ang mga pisngi dahil nga sa nagbubulungan, pero hindi naman magka-harap para magawa naming maghalikan. Ano ba'ng nasa utak ng kupal na 'to? Hindi na sumagot ang driver at pina-harurot na lang ang taxi niya. Sinigawan naman siya ni Ryan at sinabihan na kung gusto niyang maaksidente, siya na lang mag-isa. Bumalik sa dati ang speed namin. Talagang nakakapikon. Kung babae at lalaki kaya ang magkayakap na nakaupo sa taxi niya, eh baka napa-ngiti lang siya. Mabuti nga sana kung walang pakudangan naming ginamit ang sasakyan niya para maghimuran kaso hindi eh. Napansin ni Ryan na nanggagalaiti pa rin ako kahit may ilang minuto nang natapos ang pagmamagaling ng driver. "Hayaan mo na, pag ginawa natin 'yong mismong binibintang sa 'tin ng driver mamaya sa bahay, wala na 'yon." Natawa na lang ako. 'Yong mismong naging bukang-bibig ng buwisit na driver ang magpapabura sa kanya sa utak ko. Tama, yun nga ang kailangan ko ngayon. "Nga pala, ikaw ang taya ngayon," sabi ko. Napatingin siya sa'kin na para bang may ginawa siyang masama at malapit nang mapagalitan ng magulang. Kabado. Hehe * * * Deretso agad kami sa kuwarto niya. Kaninang-kanina pa 'ko nanggigil dito kay Ryan. Kaya naman hindi na 'ko nagsayang pa ng oras. Dinamba ko na siya at pareho kaming bumagsak sa kama niya. Tinadtad ko ng halik ang mukha, leeg at colar bone niya. Tinanggal ko na rin ang kulay blue niyang T-shirt at pinasadahan ng dila at halik ang torso niya. Simula sa pink na utong, pababa sa pusod, hanggang sa umpisa ng pubic hair niya. Inikot ko naman ang dila ko sa magkabilang baiwang niya. Malakas ang kiliti niya doon kaya napapakislot siya na may kasamang bahagyang pagtawa. Tinanggal ko na rin ang butones ng pantalon niya at minadali ang pagbaba nito. Marahan kong hinalikan ang ibabaw ng brief niya, at ang alaga niya, galit na galit na sa ilalim nito. "Namputa, bhe, wag mo na patagalin, please!" Tumigil muna ako para pagmasdan ang taong 'to na anim na buwan na 'kong devoted. Hindi naman kaguwapuhan si Ryan, pero napaka-lakas ng dating. Maganda ang tabas ng kilay, makapal at may talas. Maamo't nangungusap ang mga mata. Tama lang ang pagka-pointed ng ilong at manipis at mapula ang labi. Hindi siya ganun kaputi at tama lang din ang height niya pero stand-out talaga siya sa crowd dahil sa maganda niyang buult at posture. 23 years old siya. Callcenter agent sa Makati. "O, ba't ka tumigil?" Lalo pang umamo ang mukha niya. Kulang na lang Kulang na lang gumamit siya ng salita sa pagmamakaawa. Normally, nakaka-boost ng ego ko pag ganoon. Pero sa kanya, purong tuwa, mas matinding panggigil kaysa kanina at pagmamahal lang ang naramdaman ko. Sabihin na nilang baduy ako, wala akong pakialam. "Hehe. Sensiya ka na, bhe." At tinuloy ko na ang pagsalsal sa maumbok niyang brief gamit ang bibig ko. Tinanggal ko na rin ang brief niya sa wakas ang sinimulang siyang susuhin. Ang lakas ng ungol ng loko! Lalo pang lumakas noong dineep throat ko siya. Hindi na rin ako nakapag-pigil, hinubat ko na rin ang mga suot ko. Binalikan ko siya pinasadahan na naman siya ng halik mula ulo hanggang paa. Tumigil ako sandali. "O, bakit na naman?" Nginitian ko siya. "Lubricant." Tinignan ko ang tokador niya at kinuha ang bukas na bote ng lotion. Isa, dalawa, tatlo, apat na daliri ng kaliwang kamay ko at halata nang magkahalong sakit at sarap ang idinadaing ni Ryan. "I...can't...believe I let you...talk me into this..." rekalmo niya, habang pinalabas-masok ko ang mga daliri ko sa lagusan niya. Kunot ang nuo, mahigpit ang pagkakapikit ng mga mata at gritted ang ngipin. "Umagree ka. Kaya akin ka ngayon. Hehe," sagot ko sa kanya. Siguro mukha talaga akong manyakis noong mga oras na 'yon. Hindi na rin ako naka-tiis, inumpisahan ko na siyang pasukin. Nasa seven inches din ang titi ko at mataba. Bihira lang pumayag si Ryan na maging bottom kaya hindi siya ganun ka-sanay. Kaya naman dahan-dahan ang ginawa kong pagpasok sa kanya. "Ahh...shit...sakit..." "Shh...mawawala rin 'yan. Relax ka lang diyan." At hinalikan ko siya sa nuo. "Mmm...Ahh...whooh...mmm..." "Shit Ryan, ang sarap!" "Uy, wag ka masyado ma-excite at ako ang kawaw—Argh!" "Ah, Ryan, ang sarap mo, akin ka lang talaga..." Nag-uumpisa nang bumilis ang pagkantot ko sa kanya. "Ahh...ahh...ahh...AHH!!! AHH!!!" "Shh...kaya mo 'yan...kaya mo 'yan..." Itinigil ko ang paghalik sa pisngi niya at hinalikan siya ng mariin sa labi, patuloy pa rin ang rythmic moveent ng hips ko. "Mm...mmm...mmm...MMM!!!" Nasasaktan siya. Pero alam kong nasasarapan din siya. "Malapit na 'ko, malapit na 'ko! Ahh...ayan na...ayan na...AHH!!!" Makakatulog na sana 'ko kung hindi niya pinaalala na hindi pa siya nakakapag-palabas. Tsinupa ko siya at nilunok ang makapal niyang tamod. Kinabukasan bago ako umuwi, ako naman ang tsinupa ni Ryan. Sa CR. Heaven talaga. * * * "Saan ka nanggaling kagabi?" sigaw ni Papa. Kararating ko lang sa bahay. Nine-thirty na ng umaga. Marahan ko siyang sinagot. "Kay Ryan po. Nagtext po ako sa inyo at kay Mama kahapon." "Wala akong pakialam kung nagtext ka! Hindi ka marunong makahalata?" Naku po. "Kung gusto mong ituloy 'yang ganyang klaseng buhay mo, umalis ka dito sa bahay ko. Kung ayaw mo, aba'y matuto kang sumunod. Ba't ano ba akala mo? Na porke umamin ka na sa 'min malaya ka nang gawin 'yong mga bagay na alam mong hindi namin gusto?" Nag-umpisa at natapos ang sermon na nasa sala ang mga kapatid ko. 'Yong pangalawa sa huli at ang bunso. Wala sa kanila ang nagkamaling ngumiti o umiling, pero dahil alam naman naming lahat na nakinig sila sa "usapan", kaya alam ko kung bakit smug ang mga mukha nila noon. Umakyat ako ng kuwarto at nagmukmok. Hindi naman ako umiyak pero kumain ako ng maraming oras ng pag-iisa sa loob ng kuwarto, nagrereflect. Nag-iisip kung ano ba ang mabuting gawin para hindi na lumala pa ang sitwasyon ko a bahay nang hindi naman isinasakripisyo ang buhay na gusto ko. Napagisip-isip ko, may point si Papa. Anak nila kami. Sa bahay kami lumaki. Pero dapat naming ilagay sa kokote namin na pare-parehas kaming nakatira doon kaya hindi dapat binabali-wala ang mga kasambahay. Pero papano ko 'yon magagawa nang hindi pinuputol ang ugnayan namin ni Ryan? Ayoko siyang mawala. Tinignan ko ang sarili sa salamain. Hindi rin naman ako talo pagdating sa panlabas na anyo. 5'9 ang hiehg tko, katamtaman ang kulay, hindi kalakihan ang katawan pero may hugis naman. Ayos din naman ang mga mata ko, may pagka-mapungay. Ang ilong, matangos. Ang mga labi, manipis din gaya ng kay Ryan. Kung gugustuhin ko, kaya kong sundin ang kagustuhan ng pamilya ko at manligaw ng babae. Hindi lahat kayang tanggapin ang isang lalaking may sexual orientation na kapareho ng sa 'kin. Pero may makatanggap man sa 'kin, 'yon ba talaga ang gusto ko? Sapat na ba 'yon para maging masaya talaga 'ko? Mas flexible and same-sex relationship. Puwede kayong magpalit ng roles every now and then at matututo ba kayo sa isa't-isa. Kaya ko bang ipagpalit 'yon para "normal" na buhay ng pagkakaroon ng babae sa buhay ko? Palaga'y ko hindi. * * * Nagulat ako paglabas ko ng kuwarto. Tahimik na naka-upo si Mama at Papa sa sofa at nang amita ako eh inimbitahan na rin akong maupo. "Sige, ddiyan ka," sabi ni Papa na naka-turo sa sofa kaharap nila ni Mama. "Sana naman magbago ka na, anak," sabi naman ni Mama. "I'm sorry. Hindi na 'ko dapat nagpa-umaga sa kanya," sagot ko. "Hindi lang 'yon," sabat ni Papa. "Dapat tigilan mo na 'yang Ryan na 'yan." "'Pa, naiintindihan ko na gusto niyong sumusunod ako sa patakaran niyo dito sa bahay. Kung ayaw niyong ginagabi ako, hindi na 'ko gagabihin. Kung kailangang dalangan ko ang paglabas-labas, gagawin ko rin 'yon. Pero 'yong sa 'min ni Ryan--" "Kahit saan ka pa magpunta, 'yong pangalan natin bitbit mo. Sabi ko nga sa 'yo eh, kung ayaw mo sumunod, puwede kang umalis." "At saka anak, hindi maganda sa mata ng Diyos 'yang ginagawa niyo," sambit ni Mama. "'Ma, magkaiba po tayo ng pananaw sa kung ano ang hindi maganda. Magkakaiba po tayo ng pagkakaintindi sa Diyos." "Isa lang ang Diyos." "'Yon po ang sinasabi ng marami. Kahit kayo. Pero hindi ko naman kayo pinipilit na sang-ayunan ako eh. Sana kayo po, ganoon din sa 'kin." "Hindi ka magiging masaya." "At sa tingin niyo po magiging masaya ako pag nagpakasal ako sa isang babae?" "Aba, bakit hindi?! Normal ang magiging buhay mo, magkakapamilya ka, magkakaroon ka ng mga anak na mag-aalaga sa 'yo pagtanda mo!" Si Papa naman ang nagsalita. "Lolokohin ko lang ang sarili ko, pati siya. Mas malaking kasalanan 'yon. Aty kung pagkakaanak naman ang pag-uusapan may paraan. At hindi lang dapat dahil gusto kong may mag-alaga sa 'kin pagtanda ko kaya ko gugustuhing magka-anak." Aba, tarantado 'to--" Maghihimutok na naman sana si Papa. Pinigilan lang siya ni Mama. "Hijo, ang ibig lang naman sabihin ng Papa mo eh mas magiging katanggap-tanggap ka kung babae ang makakasama mo. At 'yong mga magiging anak niyo, hindi mahihirapang mapalapit sa 'yo." "'Ma, may mga nakita na 'kong homosexual couples na may anak. Lumaking maayos ang bata, walang emotional complications." "Alam mo naman na walang pupuntahan ang ganyang klase ng mga relasyon! Gagatasan ka lamang niyan!" "Siya po ang nagbayad ng sine at dinner namin kanina." Gusto ko rin sanang sabihin 'yong tungkol sa kagustuhani Ryan na pagtapusin ako, kaso talagang alanganin. "Kami pa ang lolokohin mo," sabi ni Papa. Ganito talaga kapag ang magulang na ang nanghimasok nang wala sa lugar. Matigas ang ulo mo pag sinunod mo ang alam mong tama at makakabuti para sa 'yo, pag hindi mo sinunod ang iniisip nilang tama. Sinungaling ka anman pag nagsabi ka ng totoo sa kanila para patunayan ang punto mo. "Ano'ng gusto mo, tumulad na lamang diyan kay Roy sa may salon?" tanong ni Mama. "'Ma, mukha ba 'kong ganoon? Hindi nga sila masamang tao pero sila 'yong mga karaniwang image ng mga bading dito sa 'tin. Kahit may isang buwan na 'kong umamin sa inyo, ni minsan ba, ginaya ko ang kilos niya?" Pinigilan kong matawa sa susunod kong sinabi. "Kaya nga kayo nagulat sa pag-amin ko eh." "Hinde, pero makati ka rin tulad nila. Tama bang magpa-umaga ka sa bahay ng Ryan na 'yon?! Pangatlo mo na 'yan simula nung lumantan ka!" Gusto na namang magwala ni Papa. "Mahal naman namin isa't-isa eh." Umiling si Papa. Naiiyak na si Mama. "Walang kuwenta 'yang sinasabi mong relasyon. Wala pa 'kong nakitang ganyan na nag-flourish," sabi ni Mama. "Hindi porke't hindi niyo nakikita eh hindi na nag-eexist. At kung walamg kuwenta ang tingin niyo sa amin ni Ryan, nangangahulugan lang na wala ring kuwent ang naging pagsasama niyong dalawa." "Iba 'yon, babae't lalaki kami. At nagmamahalan kami ng Papa mo." "At kami ni Ryan, hindi? Please, wag niyo naman pong kuwestyunin kung ano man ang meron kami. Ni ayaw niyo nga kaming bigyan ng pagkakataon para patunayan sa inyo eh. Kung talagang hindi niyo masikmura, the least you can do is be fair. Napaka-conclusive niyo." "Dahil--" "No, Pa. Ako ang nakakaalam ng takbo ng isip ko. Ako ang nakakaalam kung saan ako sasaya at magiging miserable. Sinasabi niyong mas magiging fulfilling ako buhay ko kung pakakasal ako sa babae. Bakit, kayo ang may katawan? Kayo ba ang nabigyan ng ganito sexual orientation? Tapos pag hindi ako naging masaya? Ano naman ang sasabihin niyo? Na mas mabuti na 'yon, at least nagkaasawa ako? Na masasanay din ako? Ma, pag nagmahal ka, hindi nakukuha sa sanayan. Kayo ba, arranged marriage lang? 'Di ba hindi? Kung fullfillment din lang naman ang pag-uusapan, 'di ba dapat 'yong passion ng isang tao ang pinu-pursue niya, hindi 'yong dictation ng iba?" Talagang umiiyak na si Mama ngayon. "Ipagdadasal ko pa rin na magbago ka, para na rin sa 'yo." "Mas maganda sana 'Ma kung ang ipahdasal mo na lang eh yung ikasasaya ko. Don't you think?" Katahimikan. "Ayoko sanang maging pangahas eh. At alam kong risky, pero sinabi sa 'kin ni Ryan kagabi na handa siyang pag-aralin ako. Sakaling mapalayas nga ako dito. Hindi po ako nagmamalaki sa inyo. Gysto ko lang malaman kung kaya niyo ba 'kong tanggapin o hindi. Kaya nga umamin na 'ko sa inyo dahil ayoko nang magtago eh. Pero kung matatahimik tayong lahat pag ginawa ko 'to, bakit hindi." Talagang hindi na sila naka-kibo. * * * That night, umalis na 'ko sa 'min. Gulat na gulat si Ryan noong kumatok ako sa partment niya nang eleven ng gabi. Dala ko na ang mga damit at ibang gamit ko. Pagod at gutom. Dahil sa maghapong pagkukulong sa loob ng kuwarto at sa kawalan ng oras na makapag-hapunan sa bahay gawa na rin ng nangyaring mainit na diskusyon. Pagkatapos ng anim na buwan, naka-recieve ako ng text message galing kay Mama. Gusto raw nila akong makausap. 'Yong mga kapatid ko, nakausap na rin nila. 'Yong dalawang bunso, si Andrei and Alex, siyempre narinig na namanang buong usapan pero hindi na naki butt-in pa. Siyempre hindi naging ganung kadali o kabilis pero eventually natanggap na rin nila at nagkaayus-ayos na rin kami. Kasi kung hindi man nila matanggap, wala rin akong magagawa at wala rin silang magagawa sa sa gusto at pinili ko para sa 'kin. Noong makilala na nila si Ryan ay hindi maitatangging medyo napahiya talaga sila sa mga sinabi nila tungkol sa kanya nuon. That was five years ago. Sabihin na ng iba karaniwang pantasya ng mga katulad natin ang ganitong ending pero kami pa rin ni Ryan. Kapuwa na may trabaho at naninirahan sa iisang bahay. Ligal na rin kami sa ilang subok na mga kaibigan. Problema pa ring maituturing ang ganitong pagsamsama sa napakaraming lugar at para sa maraming tao. Pero ang importante namantalaga, ay kung gaano ka-positive ang outlook mo sa buhay kahit nakapamaywang ang majority ng mga tao sa paligid mo dahil sa lifestyle na pinili mo. At kung paniniwala din lang ang pag-uusapan, oo. Naniniwala akong Diyos ang may gawa ng lahat ng nangyari sa buhay ko. May mga isip na nabuksan, samahang mas napagtibay at ang relasyon namin ni ryan, well, hindi naman kami nagkaroon ng huge fights maliban sa usual LQ. Pero nevertheless. Ang mahalaga naman, kami pa rin at ginagawa naman namin lahat para mapanatiling maayos ang pagsasama namin. Ang pagmamahal ay hindi pinag-aaralan. Kusa itong nangyayari. Hindi dapat para sa ibang tao, at lalong hindi dapat para sa pansariling interes. END